Wintertijd II: Ontsnappen aan de economische dwangbuis

door Barbara van der Steen

Ik kom in januari nooit goed op gang. Ik heb moeite de stilte achter me te laten. De winterse deken van me af te slaan. De molen draait weer. En de molen lijkt elk jaar sneller te draaien. De teller in mijn praktijk als sociaal psycholoog staat weer op nul. Klanten (veelal managers) willen snelheid en de Iphone meldt zich via What’s App, Mail en de telefoonlijn. Ik voel me gevangen in een economische dwangbuis(*). Druk bezig met het afwerken van het draaiboek van de schoolkalender, de voetbalcompetitie, werk, verjaardagen en het dagelijkse huishouden. Een volle agenda is vandaag de dag synoniem voor een succesvol bestaan.

Wie heeft de tijd?
Geen tijd hebben, dat is voor veel van ons een dagelijkse ervaring. Joke Hermsen beschrijft het als volgt: “Niet alleen wij maar ook onze tijd zit gevangen in een economische dwangbuis. Sinds Plato en Aristoteles gelden rust en niets doen als voorwaarden voor cultuur en beschaving. De belangrijkste taak van een democratische staatsman was volgens de Griekse filosofen precies die rust te bevorderen. Daar tegenover staat de tiran die zijn macht wil vergroten door het volk continue bezig, dat wil zeggen rusteloos en niet nadenkend te houden cialis overnight.”

“De manier waarop we over tijd nadenken is maatgevend voor de manier waarop we over onszelf of de wereld nadenken”. Deze zin raakt me in haar boek ‘Stil de Tijd’. De vraag die me steeds vaker bekruipt is of ‘vrij handelen’ voorop staat in onze keuzes. Is deze afvlakking in veel opzichten niet een gevolg van onze gedrevenheid die zich uit in ‘snelle besluiten, handelen en doen’? Is ‘tijd’ niet een construct geworden ten dienste van de economie en onze toenemende behoefte aan welvaart?

Greenwich Mean Time als ordenend kader
Tot de negentiende eeuw had elke gemeenschap een eigen ritme afgestemd op haar eigen cultuur, tradities en seizoenen. In 1884 werd een nieuwe klok –de Greenwich Mean Time (GMT)- over die lokale tijdsindelingen heen gelegd. Het was een van de eerste stappen naar globalisering. Over de duiding van de tijd kon geen verwarring meer ontstaan. Het was voor de handelaren een grote vooruitgang. Het structureerde de dag, de week, de maand en het jaar. Afspraken konden worden gemaakt over de levering van goederen. Iedereen wist waar hij aan toe was.

Onze innerlijke tijd
In 1884 zijn wij als mens ook losgekoppeld van ons eigen natuurlijke tijdritme(**). Filosoof Henri Bergson introduceerde 50 jaar later niet voor niets het concept van de innerlijke tijd: onze interne, menselijke, biologische klok, afgestemd op licht en donker en het bewegen van de seizoenen. “Er ligt een moeilijk benoembare maar niet minder belangwekkende tijdsdimensie in onszelf opgeslagen. Deze is volstrekt uniek en niet inwisselbaar en is vele malen waardevoller voor ons leven dan de lineaire kloktijd, waaraan we ons steeds meer onderworpen hebben”, beschouwt Bergson.

De menselijke vrijheid openbaart zich volgens hem op het diepere niveau (en juist niet in het meetbare klok-domein). Hij vreesde toen al voor een automatisering en verdingelijking van de mens, vanwege de oprukkende industrialisering en de toenemende regulering van de klok. Denk bijvoorbeeld aan de maatschappijkritische film Modern times van Charlie Chaplin. De tragiek ging volgens Bergson vooral over de vervreemding van de mens ten opzichte van zichzelf en hoe de mens daarmee een makkelijke prooi wordt voor manipulatieve en totalitaire doctrines. Toentertijd werd dat bepaald door de industrialisatie. Nu leven we in de mallemolen van het computertijdperk.

Voornemens
Ik neem me voor het komende jaar het ritme van onze lokale klok te volgen: rust en stilte in de donkere winter, de ideeën en plannen uitwerken in januari en februari, de zon vieren in de zomer en in de herfst dingen afmaken en weer toewerken naar rust en stilte. En me zodoende bewuster af te stemmen op mijn eigen innerlijke tijd. En dan volgt over een jaar de toets. Hoe ervaar ik tijd? Voel ik me vrijer? Heb ik meer tijd? Durf ik de openheid aan van het minder plannen? Kan ik meer tijd wel aan? Tijd als een ouderwets goed: om te mijmeren, te filosoferen en wie weet te schrijven over de dubbelzinnige betekenis van tijd.

(*) Beschreven door filosoof Bergson in Stil de Tijd van Joke Hermsen
(**) Stil de tijd, 2010. Joke Hermsen

Posted in Barbara van der Steen.